Το metal δεν υπήρξε ποτέ απλώς μουσική. Όπως όλα τα μουσικά ρεύματα, συνειδητά ή ασυνείδητα έχει ορισμένα κοινά χαρακτηριστικά τα οποία προσδιορίζουν με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, λιγότερο ή περισσότερο, το ίδιο το ιδίωμα, τους ακροατές και τους οπαδούς του. Το metal, πέρα από την μουσική του οντότητα, πάντα είχε ταυτότητα, είχε προσωπικότητα, άποψη, συγκεκριμένους συμβολισμούς, κανόνες επικοινωνίας και εμφάνισης. Από τη γέννησή του κουβαλούσε μια έντονη ανάγκη δήλωσης, μια επιθυμία να φανεί, να προκαλέσει, να διαχωριστεί, ίσως γιατί αυτός ήταν και ο μοναδικός τρόπος του να επιβιώσει και να κυριαρχήσει, όσο κυριάρχησε. Δεν αρκέστηκε στον ήχο, έντυσε τον αστικό «θόρυβο» της μουσικής του με εικόνα, τον όγκο με σύμβολα, την ένταση με αισθητική. Η οπτική του ταυτότητα δεν ήταν συμπλήρωμα, αλλά ήταν δομικό στοιχείο, το οποίο ενώ το ζούμε και το υιοθετούμε, συστηματικά το παραβλέπουμε ως κώδικα της μουσικής κουλτούρας μας, και όχι μόνο.
Αν αφαιρούσες τα εξώφυλλα, τα logo, το στιλ, τα leather jackets από τους οπαδούς, την «εικόνα» σε ένα γενικότερο πλαίσιο, θα έμενε το metal όρθιο; Ίσως ναι, αλλά θα ήταν το ίδιο; Ή μήπως ένα μεγάλο μέρος της δύναμής του το οποίο γεννήθηκε ακριβώς από αυτή τη συνύπαρξη ήχου και εικόνας, μουσικής και μύθου, θα έχανε την αίγλη του και γρήγορα θα χάνονταν στην παρακμή; Αν έβλεπες το “Reign in blood” χωρίς εξώφυλλο, αν άκουγες black metal χωρίς οι μουσικοί να έχουν corpse paint, αν οι MAIDEN κυκλοφορούσαν στην σκηνή χωρίς κολλητά jean και οι PRIEST χωρίς καρφιά και δερμάτινα ρούχα, αν έβγαιναν όλα τα logos με ίδια γραμματοσειρά, θα ήταν το ίδιο; Αν τα αλλάξεις όλα αυτά, όχι φίλοι μου, τίποτα δεν θα ήταν το ίδιο και οι οπαδοί αυτής της μουσικής θα ήταν πολύ λιγότεροι κατά την ταπεινή μου άποψη.
Αυτό το κείμενο δεν είναι απολογισμός, είναι δοκίμιο. Μια απόπειρα να δούμε πώς το metal χρησιμοποίησε, συνειδητά και ασυνείδητα την εικόνα (το image αν θέλετε να το λέτε έτσι) για να ορίσει τον εαυτό του, πώς προκάλεσε, πώς εμπορευματοποιήθηκε φυσιολογικά και πότε, ίσως, άρχισε να χάνει κάτι από τη μοναδικότητά του, χαμένο πια μέσα στον ανακυκλωτικό του χαρακτήρα.
Η εικόνα (μας) ως αντίθεση στο mainstream
Για πολλά χρόνια, η εικόνα του metal λειτούργησε ως συνειδητή αντίθεση απέναντι στην pop αισθητική. Όχι απαραίτητα με όρους μουσικής ανωτερότητας, αλλά και με όρους στάσης ζωής. Εκεί όπου η pop επένδυε στη φιλικότητα, στη φωτεινότητα, στην εύκολη ταύτιση, το metal επέλεγε την απόσταση, την διαφοροποίηση και την αποστασιοποίηση. Ήταν αυτό σωστό ή λάθος; Πάντως ήταν μια πραγματικότητα. Η εικόνα στο metal δεν προσπαθούσε να καθησυχάσει και να είναι απαραίτητα ευχάριστη ή ανώδυνη. Προσπαθούσε να ταράξει. Τα εξώφυλλα, τα logo, το στιλ δεν σχεδιάστηκαν για να είναι «ευχάριστα» ή εύπεπτα. Ήταν τρόπος να δηλωθεί ότι αυτή η μουσική δεν προορίζεται για παθητική κατανάλωση, όσο εμπορική και εάν ήταν, όσο μελωδική και όσο και εάν έγινε radio friendly σε πολλές περιπτώσεις. Σε αντίθεση με την pop εικόνα, που συχνά ακολουθεί τις τάσεις της εποχής, το metal έχτισε έναν περίπου διαχρονικό οπτικό κώδικα. Μαύρο χρώμα, βαριές γραμμές, συμβολισμοί που παρέπεμπαν σε δύναμη, σύγκρουση, εσωτερική ένταση. Όχι για να αποκλείσει συνειδητά, αλλά πιθανόν για να προστατεύσει τον χώρο του. Πάντα; Όχι πάντα, γιατί ειδικά στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του ‘80, η μουσική έγινε πιο προσιτή και το μαύρο χρώμα δεν αποτελούσε πάντα χαρακτηριστικό της γενικότερης metal σκηνής.
Αλλά ο γενικός κανόνας δεν άλλαξε και πολύ με τα χρόνια. Έτσι, η εικόνα θεωρητικά έγινε κάποια μορφή αντίστασης. Όχι πολιτικής, αλλά πολιτισμικής. Ένα «σιωπηλά» ηχηρό “δεν είμαστε σαν τους άλλους”, για δεκαετίες κυριάρχησε. Αλλά σήμερα, για να πολυλογήσω και να ξεφύγω και από το θέμα μας, προσωπικά μου ακούγεται παρωχημένο ως σοβαρή αντίληψη αυτό. Προσέξετε όχι για την εικόνα του heavy metal, αλλά για το οπαδικό “εμείς δεν είμαστε σαν τους άλλους”! Όταν η μουσική μας με την όποια δική της κουλτούρα φυσικά, έπαψε να είναι ένα δημιουργικό στοιχείο διαφοροποίησης από την μάζα, και μεταμορφώθηκε σε μια αίσθηση (σαχλής) ατομικής ανωτερότητας και αιτία αντικοινωνικοποίησης, τότε μια τόσο εσωστρεφής, συγκρουσιακή και επαΐουσα άποψη ήταν πολύ φυσιολογικό και να αμφισβητηθεί αλλά και φυσιολογικά να εκλείψει με την πάροδο του χρόνου. Σήμερα μια τέτοια άποψη, ακούγεται το λιγότερο γραφική και ανόητη. Κλείνω την φιλοσοφική μου παρένθεση και επανέρχομαι.
Υπήρξε μια περίοδος που το metal δεν φοβόταν τη γελοιοποίηση εικόνας του. Τη χρησιμοποιούσε. Η εικόνα του heavy metal, δεν ήταν ποτέ μόνο τα logos και τα εξώφυλλά φυσικά. Είναι και οι ίδιοι οι καλλιτέχνες και οι μουσικοί του. Η δική τους εικόνα, και το ύφος. Δεν θα ασχοληθούμε με την συμπεριφορική τους στάση εδώ, αλλά με το image τους. Οι TWISTED SISTER έμοιαζαν με καρικατούρες, επίτηδες. Οι MOTLEY CRUE έπαιζαν με το φύλο, τη σεξουαλικότητα, την υπερβολή. Οι W.A.S.P. οι VENOM, οι KISS, όλο το ακραίο metal κλπ, ακουμπούσαν συνειδητά τα όρια της πρόκλησης, γνωρίζοντας ότι η αντίδραση ήταν μέρος του παιχνιδιού. Όλες αυτές οι μπάντες κατάλαβαν κάτι βασικό: η εικόνα δεν ήταν απλώς συνοδευτική. Ήταν όπλο. Σε συντηρητικές κοινωνίες ήταν έκφραση αντίδρασης, αργότερα στην εποχή της τηλεόρασης και των video clip, η πρόκληση ήταν τρόπος επιβίωσης και διαφοροποίησης τόσο απέναντι στο mainstream, όσο και απέναντι στον ανταγωνισμό. Ακόμα και η απλή εμφάνιση των καλλιτεχνών με ένα t-shirt και ένα jean ήταν η καθολική εικόνα της σκηνής, έξω από την καθημερινή pop οπτική των υπολοίπων.
Logos και σύμβολα, όταν το όνομα γινόταν ταυτότητα
Τα logos των συγκροτημάτων στο metal δεν είναι ποτέ απλώς ένα όνομα γραμμένο με ωραία γράμματα. Είναι σήμα, είναι υπογραφή. Είναι ένας οπτικός κώδικας που προηγείται του ήχου και συχνά τον συνοψίζει, τον ερμηνεύει και προειδοποιεί για αυτόν. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι το κάθε υποείδος της μουσικής μας συνοδεύεται σχεδόν πάντα από logos τα οποία το δηλώνουν και το οριοθετούν και οπτικά έχουν πολλά κοινά χαρακτηριστικά, όπως άλλωστε συμβαίνει και με την θεματολογία των εξωφύλλων. Θα έχετε προσέξει πολλές φορές μπάντες, οι οποίες ανάλογα στην φάση της καριέρας όπου βρίσκονται, έχουν αλλάξει το logo τους στις κυκλοφορίες τους. Μια αλλαγή μουσικής κατεύθυνσης, αν όχι νομοτελειακά, αποτυπώνεται σε ένα νέο logo στο πλείστο των περιπτώσεων, προκειμένου να αποτυπώσει μια νέα πορεία. Σε γενικές όμως γραμμές και σε αντίθεση με άλλα μουσικά είδη, όπου το logo αλλάζει από άλμπουμ σε άλμπουμ, ανά περίοδο ή αντιμετωπίζεται ως εμπορικό εργαλείο, στο metal απέκτησε χαρακτήρα και βαρύνουσα σημασία από την αρχή.
Ένα logo σχεδιάζεται για να αντέξει στον χρόνο, να χαραχτεί σε εξώφυλλα, μπλούζες, patches και αφίσες, να γίνει μέρος της καθημερινότητας του ακροατή και να εκφράσει με βροντερό τρόπο την διαφοροποίηση από τον «έξω κόσμο». Οι αιχμηρές γραμμές, οι βαριές γραμματοσειρές, οι συμμετρίες κλπ, δεν υπάρχουν για αισθητικούς λόγους μόνο. Υπάρχουν για να δηλώσουν βάρος, ένταση και γενικά διαφοροποίηση. Ένα metal logo δεν επιδιώκει την ευκολία, συχνά είναι δύσκολο να διαβαστεί από τον «απέξω». Το logo ήταν καθοριστικό. Έβλεπες μια μπλούζα στον δρόμο και ήξερες αμέσως τι ακούει ο άλλος. Ήξερες αν «μιλάτε την ίδια γλώσσα». Σήμερα, που τα πάντα είναι άμεσα προσβάσιμα και πιο εύκολα, το logo εξακολουθεί να κουβαλά μνήμη και να προβάλει την metal κουλτούρα και ίσως γι’ αυτό παραμένει τόσο ανθεκτικό και καθοριστικό. Το metal μπορεί να αλλάζει ήχους, τάσεις, εποχές. Αλλά τα logo του παραμένουν σαν σημάδια χαραγμένα σε πέτρα, μια σαφής υπενθύμιση ότι αυτή η μουσική δεν ακούγεται απλώς, μα δηλώνεται. Και τέλος τα σύμβολα με την καταλυτική ενσάρκωσης όλης της κουλτούρας του heavy metal στο horns up, λειτούργησαν ως κοινός κώδικας.
Τα εξώφυλλα μαζί με τα logo, ίσως ο δίσκος μιλούσε πριν ακουστεί!
Η εικόνα ενός εξωφύλλου, όχι λιγοστές φορές ήταν η «πρώτη ακρόαση» για το heavy metal και τις κυκλοφορίες του χώρου. Λειτούργησε ως πρόσκληση προς τον υποψήφιο ακροατή, αλλά με τα χρόνια απέκτησε και βιωματικό τόνο γιατί, αν όχι πάντα, πολλές φορές πριν ακούσουμε, «είδαμε» στο ράφι του δισκοπωλείου, στην κασέτα σε κάποια βιτρίνα ή μας τράβηξε το μάτι ένα backpatch στην πλάτη κάποιου με δερμάτινου μπουφάν. Η εικόνα του metal, είτε των εξωφύλλων, είτε του ενδυματολογικού κώδικα, είτε των logo της εκάστοτε μπάντας, σε διάλεγε οπτικά πριν εσύ ακόμα το διαλέξεις ηχητικά.
Γιατί το εξώφυλλο ήταν η πρώτη επαφή, το πρώτο φίλτρο και σαφώς η πρώτη εντύπωση. Στο metal, αυτό δεν ήταν ποτέ ουδέτερο. Ήταν δήλωση. Τα κλασικά metal εξώφυλλα δεν προσπαθούσαν να είναι απλώς όμορφα. Προσπαθούσαν κάτι παραπάνω, να είναι αξέχαστα! Να σοκάρουν, να δημιουργήσουν αίσθηση επικινδυνότητας, να δηλώνουν παντοδυναμία και κυρίως και πάνω από όλα, κυριαρχία. Ένα εξώφυλλο έπρεπε να δηλώνει ότι αυτός ο δίσκος δεν είναι για όλους, πως είναι για συγκεκριμένους ακροατές με συγκεκριμένες απαιτήσεις και κριτήρια, φυσικά πάντα ανάλογο του ύφους και του στυλ της μπάντας. Σε μια εποχή χωρίς internet, χωρίς streaming, το εξώφυλλο λειτουργούσε ως πύλη. Αν σε τραβούσε, είχες ήδη μπει στον κόσμο της μπάντας, βλέπε IRON MAIDEN ειδικά τα χρόνια ακμής τους. Αν σε απωθούσε, υπήρχε πρόβλημα, πχ οι CRIMSON GLORY του “Strange and beautiful”. Το metal ποτέ δεν επιδίωξε καθολική αποδοχή. Το metal είναι από τα λίγα είδη όπου, αναγνωρίζεις μια μπάντα από ένα logo, θυμάσαι δίσκο από ένα εξώφυλλο, καταλαβαίνεις ένα υποείδος από χρώματα, την γραμματοσειρά και τα σύμβολα.
Κάντε μια λογική ακολουθία σκέψης:
Χωρίς εξώφυλλα:
- Ο Eddie δεν υπάρχει!
- Ο Derek Riggs δεν είναι απλώς εικονογράφος/σχεδιαστής, δεν είναι δημιουργός. Είναι ένα τίποτα, δεν υπάρχει και μαζί του δεν υπάρχει ούτε η κουλτούρα που δημιούργησε.
• Το (κάθε) “Powerslave” δεν είναι αυτό που είναι. Χάνεται η εμπειρία του, ο συμβολισμός του, ο χαρακτήρας, το ύφος του.
Δημήτρης Σειρηνάκης
(η συνέχεια σε λίγες μέρες)
